Uluslararası Sıfır Atık Günü'nün 4'üncü yılı

Sıfır Atık Hareketi, 27 Eylül 2017’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan'ın himayesinde başladı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı koordinesinde yürütülen proje, Birleşmiş Milletler (BM) nezdinde kabul gören küresel bir çevre hareketine dönüştü. BM Genel Kurulu’nda, 14 Aralık 2022'de Türkiye'nin ana sunuculuğunda, 105 ülkenin de ortak sunucu olduğu oylamada 30 Mart, ‘Uluslararası Sıfır Atık Günü’ ilan olarak kabul edildi. Bu yıl ‘Uluslararası Sıfır Atık Günü’nün teması ‘Gıda İsrafı’ olarak belirlendi. BM’deki ‘Uluslararası Sıfır Atık Günü’ etkinliklerinde ana başlıklardan biri Türkiye’nin COP31 Başkanlığı ve ev sahipliği süreci olurken, gıda israfının küresel boyutu hakkında bilgilendirmeler yapıldı. COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, ‘30 Mart Uluslararası Sıfır Atık Günü’ nedeniyle New York’ta düzenlenen programlara katıldı. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres ile görüşen Bakan Kurum, Türkevi’nde 140’a yakın ABD’li iş insanı ve sivil toplum kuruluşları temsilcisinin katıldığı toplantıda Türkiye’nin COP31 vizyonunu ve Sıfır Atık başarısını anlattı.

BAKAN KURUM, TÜRKİYE’NİN COP31 VİZYONUNU ANLATTI

Bakan Kurum, 27 Mart Cuma günü BM Genel Kurulu’nda Türkiye’nin COP31 ev sahipliği ve başkanlık sürecine ilişkin daimi temsilcilere bilgilendirme yaptı. Kurum, küresel çevre hareketi Sıfır Atık’ın COP31 sürecinde de önemli bir başlık olacağını, Türkiye’nin yine küresel bir sorumluluk anlayışıyla uluslararası sisteme güveni pekiştirmek için COP31 sürecinde de çaba sarf edeceğini anlattı.

TÜRKİYE’NİN SIFIR ATIK KAZANIMLARI

Türkiye, Sıfır Atık Hareketi ile 2017 yılından bu yana çevreden enerjiye, sera gazı salımından atık depolama alanına kadar pek çok alanda tasarruf sağlayıp hem ekonomiye hem de geleceğe yatırım yaptı. Bugüne kadar; 217 bin bina ve yerleşkede Sıfır Atık Yönetim Sistemi’ne geçildi. 2017'de yüzde 13 olan geri kazanım oranını her yıl arttırarak 2024 yılında yüzde 36,08'e, 2025 yılında yüzde 37,53’e yükseltildi. Türkiye 2035 yılında geri kazanım oranını yüzde 60'a, 2053 yılında da yüzde 70’e çıkarmayı hedefliyor.

EKONOMİYE 365 MİLYAR TL KATKI

Sıfır Atık Hareketi kapsamında; 28 milyon kişiye eğitim verildi; 36,1 milyon ton kağıt-karton, 10,2 milyon ton plastik, 3,5 milyon ton cam, 9,6 milyon ton metal ve 30,6 milyon ton organik ve diğer geri kazanılabilir atıklar olmak üzere proje başlangıcından 2025 yılı sonuna kadar geçen süreçte toplamda 90 milyon ton geri kazanılabilir atık, lisans almış işletmelerce işlenerek ülke ekonomisine 365 milyar TL katkı sağlandı. Toplanan atıklardan 54 milyon hanenin 1 yıllık elektrik ihtiyacına eşdeğer 270 milyar kilovat saat enerji tasarrufu, İstanbul’un 2 yıllık su tüketimine eşdeğer 2 trilyon litre su tasarrufu, Türkiye’deki tüm araçların 1 yıllık yakıt tüketiminden daha fazlasına eşdeğer 60 milyar litre petrol tasarrufu, Yaklaşık 55 bin futbol sahası büyüklüğünde bir alan atık depolama yeri tasarrufu sağlandı. Türkiye’deki ormanların yüzde 7’sine denk gelen 613 milyon ağacın kesilmesi önledi ve yaklaşık 36 milyon aracın yıllık karbon salımına eşdeğer 180 milyon ton sera gazı salımının önüne geçildi.

BM GENEL KURULU'NA HİTAP EDEN İLK TÜRK LİDER EŞİ

Emine Erdoğan, BM 77'nci Genel Kurul’u marjında düzenlenen Sıfır Atık konulu, özel oturumda konuşma yaparak kurula hitap eden ilk Türk lider eşi oldu. Aynı toplantıda BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, BM Sıfır Atık Yüksek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulu kurulacağını duyurdu. 12 Nisan 2023’te BM Sıfır Atık Yüksek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulu resmen kuruldu. Başkanlığını Emine Erdoğan’ın yaptığı danışma kurulunda, BM Genel Sekreter Yardımcısı Guy Bernard Ryder’in yanı sıra ABD, Sierra Leone, Şili, Bangladeş, Brezilya, Kolombiya, Hollanda, Fas, Belçika ve Hindistan’dan 13 üye yer aldı.

131 ÜLKEDEN 438 BİNİN ÜZERİNDE İMZA

BM 78'inci Genel Kurul toplantıları kapsamında Emine Erdoğan'ın öncülüğünde, Türkevi'nde düzenlenen Küresel Sıfır Atık Hareketine Doğru etkinliğinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Emine Erdoğan'ın önderlik ettiği Küresel Sıfır Atık İyi Niyet Beyanı'na ilk imzayı attı. Online imzaya sunulan site hali hazırda bugün 131 ülkeden 438 binin üzerinde Sıfır Atık gönüllüsünün de iyi niyet beyanını imzaladığı bir mecra haline geldi. Ayrıca, 50'den fazla lider eşi, uluslararası kuruluşların üst düzey temsilcileri ve yabancı bakanlar da Küresel Sıfır Atık İyi Niyet Beyanı'nı imzaladı.

G20’DE SIFIR ATIK

Hindistan’ın dönem başkanlığını yaptığı G20 toplantıları kapsamında Sıfır Atık girişimlerinin teşvik edilmesi konulu karar G20 Çevre ve İklim Bakanları Toplantısı’nda tüm ülkelerin oybirliği ile kabul edildi. 2023 yılının Eylül ayında Hindistan’ın başkenti Yeni Delhi’de düzenlenen G20 Liderler Zirvesi sonrası açıklama yapan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 'Dünya Ortak Evimiz' sloganıyla yürütülen projenin önemine dikkat çekti.

SIFIR ATIK PROJESİ’NİN ALDIĞI ÖDÜLLER

Emine Erdoğan öncülüğündeki Sıfır Atık Projesi; 2018 yılında Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 2021 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı (UN-Habitat), 2022 yılında Akdeniz Parlamenterler Meclisi ve Dünya Bankası, 2024 yılında ikinci kez Akdeniz Parlamenterler Meclisi ve 2026 yılında Green Organization tarafından toplamda yedi uluslararası ödüle layık görüldü.

SIFIR ATIK MAVİ

Sıfır Atık Projesi kapsamında yine Emine Erdoğan’ın himayelerinde Sıfır Atık Mavi Hareketi, 10 Haziran 2019’da başlatıldı. Bu kapsamda yayımlanan Deniz Çöpleri İl Eylem Planları’nın Hazırlanması ve Uygulanması Genelgesi ile 28 kıyı ilinde deniz çöpleri toplanırken ulusal düzeyde eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yaygınlaştırıldı. 2020-2024 yılları arasında 1'inci 5 Yıllık Eylem Planları uygulandı. 2025-2029 yıllarını kapsayan 2'nci 5 Yıllık Deniz Çöpleri İl Eylem Planları ise 1 Ocak 2025 itibarıyla uygulamaya alındı.

DENİZLERDEN 23 BİN KAMYON DOLUSU ÇÖP TOPLANDI

Sıfır Atık Mavi projesi kapsamındaki temizlik çalışmaları için 64 lisanslı atık alım gemisi, 183 atık kabul tesisi aracılığıyla toplam 348 kıyı tesisinde atık alım hizmeti veriliyor. 2026 yılı itibarıyla yaklaşık 325 bin tondan fazla deniz çöpü toplanarak bertaraf edildi. Denizler 23 bin kamyon dolusu çöpten kurtarıldı. Türkiye, 2025 yılında 577 mavi bayraklı plajla dünyada 3'üncü sırada yerini aldı.

MAPA ŞAMANDIRA PROJESİYLE KOYLAR KORUNACAK

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, dünyadaki oksijenin yüzde 70’ini üreten, denizlerdeki en önemli oksijen kaynağı olan ve Denizlerin ormanları olarak bilinen deniz çayırlarını korumak için 2024 yılında Mapa-Şamandıra Projesi için alt yapı çalışmalarını başlattı. Proje, pilot bölge olarak 90 bin 20 kilometrelik alanda Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi Göcek-Dalaman koylarında uygulanacak. Bugüne kadar bu alandaki 17 koya, 926 deniz mapası ve 906 tonoz yerleştirildi. Mevcut haliyle 856 tekneye hizmet verecek kapsamlı bir deniz koruma ağı oluşturuldu. Proje ile koylarda rastgele demir atılmasının önüne geçilerek, deniz tabanında oluşan fiziksel tahribat engellenecek. Deniz çayırları ve hassas denizel habitatlar etkin biçimde korunarak ekosistem dengesinin sürekliliği sağlanacak. Deniz suyu kalitesinin bozulmasına yol açabilecek tüm faaliyetler, önleyici yaklaşımla kontrol altına alınacak. Su altına bırakılan tonozlar ve koylara kurulan bu sistem sayesinde kıyılara zarar veren kontrolsüz tekne bağlama alışkanlıkları sona erecek. Koylardaki yoğun deniz trafiği düzenlenecek ve deniz turizmi daha sürdürülebilir bir hale gelecek.

MOBİL DERİA UYGULAMASI HAYATA GEÇİRİLİYOR

Mapa-Şamandıra Projesi kapsamında 'https://deria.gov.tr' adresli DERİA web mobil uygulamasının da alt yapısı tamamlanma aşamasına geldi. Test süreci devam eden uygulama sayesinde tekne sahipleri ve kullanıcılar, Göcek bölgesindeki tüm koyları harita tabanlı arayüz üzerinden görüntüleyebilecek. Uygun bağlama noktalarını incelemenin yanı sıra çevrimiçi olarak rezervasyon yapabilecek. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan himayelerinde başlatılan Sıfır Atık Hareketi’nin en kritik aşamalarından biri olan Depozito Yönetim Sistemi, Ocak 2025’te Sakarya’da hayata geçirilen pilot uygulamanın ardından 13 Mart itibarıyla 53 ilde kullanıma sunuldu. Şehirlerin farklı noktalarına yerleştirilen 834 adet depozito iade makinesi sayesinde ambalaj atıkları kaynağında ayrı toplanıyor. Son verilere göre, 13 Mart itibarıyla sisteme kayıtlı kullanıcı sayısı 117 bine yükseldi. Bugüne kadar iade edilen ambalaj sayısı 12,5 milyonu aşarken, toplanan ambalajların yüzde 64’ünü pet, yüzde 31’ini cam, yüzde 5’ini alüminyum oluşturdu.

AMBALAJLARDAN 3 MİLYON TL GELİR ELDE EDİLDİ

Geri dönüşüme kazandırılan yaklaşık 200 ton pet, 504 ton cam ve 11 ton alüminyumdan yaklaşık 3 milyon TL doğrudan hammadde geliri elde edildi. Sistem ekonomik gelir üretmenin yanı sıra enerji tasarrufu, ithalatın azaltılması ve yeni istihdam alanlarının oluşmasına da zemin hazırlıyor. Türkiye Çevre Ajansı, sistemin ülke genelinde yaygınlaştırılmasıyla birlikte 25 milyar ambalajın geri dönüşüm zincirine dahil edilmesini hedefliyor. 25 milyar ambalajın sisteme kazandırılmasıyla ekonomiye yaklaşık 5,8 milyar TL tutarında doğrudan katkı sağlanması öngörülüyor.

TEK KULLANIMLIK PLASTİK ÜRÜNLER İÇİN KISITLAMA HAZIRLIĞI

Çevreye zarar veren ve plastik kirliliğine neden olan tek kullanımlık plastik ürünlerin kullanımdan kaldırılması için harekete geçen bakanlık, yeni yönetmelik taslağını önümüzdeki günlerde kurum görüşlerine açacak. Sivil toplum kuruluşları ve sektör temsilcilerinin görüşleri sonrası son şekli verilecek yönetmeliğin bu yıl içinde yürürlüğe girmesi bekleniyor. Bu kapsamda plastik çatal, bıçak, kaşık, yemek çubuğu, tabaklar, genleştirilmiş polistirenden (EPS-köpük) gıda kapları, içecek kapları ve içecek bardakları, plastik çubuklu kulak pamukları ve pipet gibi tek kullanımlık plastik ürünlerin piyasaya arzına son verilecek. Bu sayede yıllık 1,5 milyon ton karbondioksite eş değer karbon salımı engellenecek ve yaklaşık 1,5 milyar TL’lik atık yönetim maliyetinden tasarruf edilecek.

SIFIR ATIK VE FARKINDALIK PROJELERİ

Sıfır Atık girişimleri konusundaki deneyim paylaşımını arttırmak amacıyla, Basel Sözleşmesi Asya ve Pasifik Bölgesel Merkezi tarafından 2022 yılında kurulan Uluslararası Sıfır Atık Şehir Ağı’na Türkiye'den 20 belediye dahil edildi. Küresel Çevre Fonu tarafından desteklenen ve bakanlığın koordinasyonunda BM Kalkınma Programı tarafından yürütülen Kirliliğe Karşı Sıfır Atığa Geçiş Girişimi Projesi Kocaeli’nde başlatıldı. UNDP İşbirliği ile Kadınların Plastiksiz Hareketine Destek, Belediyeler ve Kadın Kooperatifleriyle İşbirliği Sağlayarak Plastik Kullanımının Azaltılması Projesi'nin 2026 Nisan ayında başlatılması planlanıyor. Proje kapsamında tek kullanımlık plastiklerin azaltılması, döngüsel ekonominin geliştirilmesi, yerel geçim kaynaklarının desteklenmesi, kadın kooperatiflerinin ve kadın üreticilerin güçlendirilmesi hedefleniyor.

OKULLARDA SIFIR ATIK EĞİTİMLERİ

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve TEMA Vakfı arasında imzalanan Sıfır Atık Eğitim İş Birliği Protokolü kapsamında okulöncesi, ilkokul, ortaokul ve lise seviyesine göre ayrı öğretim programı oluşturuldu ve uygulama rehberi hazırlandı. Sıfır Atık Eğitim Portalı ile toplamda yaklaşık 1 milyon 134 bin 500 çocuğa erişim sağlandı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Türkiye Basketbol Federasyonu Sporda Sıfır Atık İş Birliği Protokolü kapsamında basketbol kulüplerine Sıfır Atık belgesinin alınması ve basketbol müsabakalarında Sıfır Atık farkındalığı sağlandı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ve arasında gerçekleştirilecek iş birliği ile Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki okullar ile sanayi sektörünün Sıfır Atık yaklaşımı doğrultusunda ortak hareket etmesinin sağlanması, Sıfır Atık sisteminin kurulması, öğretmen ve öğrencilerin aktif katılım sağlayacağı kalıcı uygulamaların gerçekleştirilmesi amaçlanıyor.

TÜM KESİMLERE SIFIR ATIK EĞİTİMİ

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Sıfır Atık İşbirliği Protokolü kapsamında 81 ildeki 7 bin 200 VEFA çalışanlarına ve 2 bin 500 ADEM VE SODAM koordinatörlerine yönelik Sıfır Atık eğitimleri verildi, hanelerde uygulanmasının alt yapısı oluşturuldu. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Milli Savunma Bakanlığı Sıfır Atık İşbirliği Protokolü kapsamında er-erbaş ve Sıfır Atık koordinatörlerine bölgesel Sıfır Atık eğitimi verildi.